De eerste nachtvorst is er dit jaar nog niet geweest, maar in november kan het water in je vijver zomaar een centimeter ijs dragen. Veel tuinbezitters grijpen dan naar een hamer om een gat te slaan, "voor de vissen". Dat is precies het verkeerde moment om dat te doen, en precies de verkeerde manier.
Een bevroren vijver is minder rustig dan het lijkt
Onder een laag ijs gebeurt van alles. Vissen en kikkers overwinteren in de modder op de bodem en ademen deels via hun huid, met zuurstof die normaal via het wateroppervlak binnenkomt. Zodra het ijs dichtslaat, stopt die uitwisseling. Afgestorven bladeren en slib op de bodem verbruiken tegelijk zuurstof terwijl ze wegrotten, waardoor het water onder het ijs langzaam verstikt.
Dat risico is groter in een kunstmatige vijver met folie dan in een natuurlijke poel: de bodem heeft daar geen contact met de omringende grond, waardoor gasuitwisseling met de bodem wegvalt en rottingsgassen onder het ijs blijven hangen. Net zoals een wadi regenwater in je tuin opvangt, is een vijver een eigen klein ecosysteem dat juist in de overgang naar de winter aandacht nodig heeft.
Waarom hameren averechts werkt
Het populairste advies klopt niet. Een gat in het ijs slaan met een hamer of schep is schadelijk, niet behulpzaam: de schokgolven planten zich door het water voort en kunnen de zwemblaas van vissen beschadigen, met dodelijke gevolgen voor vissen en overwinterende amfibieën. Wil je toch een opening maken, zet dan een pan kokend water op het ijs. Die zakt er vanzelf langzaam doorheen, zonder trillingen.
Ligt er al een laagje sneeuw op het ijs? Veeg dat dan voorzichtig weg met een bezem. Sneeuw houdt licht buiten, en zonder licht stopt de fotosynthese van de laatste waterplanten die nog zuurstof produceren.
Zo blijft er lucht in het water
Een blijvend wak is makkelijker te onderhouden dan steeds opnieuw een gat maken. Een luchtpomp met luchtsteen, of een drijvende ijsvrijhouder, houdt een klein stukje oppervlak open zonder dat je er zelf telkens naar moet omkijken. Een vijverpomp die niet vorstbestendig is, haal je juist uit het water en berg je droog op, voordat de eerste nachtvorst hem alsnog laat barsten.
Een reigerverschrikker of een afdeknet houdt in de winter niet alleen bladeren buiten, maar ook roofvogels die juist in de kou vaker naar vijvers zoeken. En haal dode dieren altijd uit het water zodra het ijs smelt. Ze drijven dan vanzelf naar boven, en laat je ze liggen, dan vervuilen ze het water in het voorjaar alsnog.
Wat je nu al kunt doen, vóór de vorst
De beste aanpak begint niet bij het eerste ijs, maar ruim daarvoor. Schep dagelijks bladeren uit het water zolang de bomen nog blad verliezen, en zuig in oktober of begin november de sliblaag van de bodem. Hoe minder organisch materiaal er in de vijver ligt, hoe minder zuurstof er onder het ijs verdwijnt. Blad opruimen in de tuin verdient niet overal dezelfde aanpak, maar in een vijver ligt dat toch anders dan op het grasveld: hier moet het water schoon blijven.
Snoei te grote waterplanten terug, maar pluk de vijver niet helemaal kaal. Vissen hebben in de winter schuilplaatsen nodig. Heb je vissen, test dan de waterwaarden voor je het water afsluit van onderhoud: een stabielere pH helpt vissen de koude maanden beter door te komen. Zet de UV-lamp van het filter uit zodra het water onder 10 graden zakt, want algengroei valt toch al stil en je bespaart meteen stroom. Geef vissen alleen nog wintervoer met een lage energiewaarde, en in kleine hoeveelheden: voer dat ongegeten naar de bodem zinkt, voedt juist de rotting die je probeert te voorkomen.
Heb je een vijver zonder vissen, puur voor kikkers en salamanders? Houd die dan liefst visvrij. Vissen eten eitjes en larven van amfibieën op, wat de kans op een gezonde kikkerpopulatie in het voorjaar flink verkleint.
Wil je dit najaar nog nieuwe vissen toevoegen? Wacht tot het voorjaar. Vissen die net in een nieuwe vijver zitten, hebben geen tijd meer gehad om te wennen aan hun omgeving en aan de dalende temperatuur, waardoor ze de winter minder goed doorkomen dan vissen die er al langer zwemmen. Wil je juist je vijver geschikt maken voor overwinterende amfibieën, houd dan rekening met een diepte van minstens 80 centimeter: kikkers en salamanders zoeken in de kou de diepste, meest stabiele laag op, en een ondiepe vijver biedt die bescherming simpelweg niet.
Dit is het beste moment om te beginnen
Begin bij voorkeur nog voordat de eerste vorst invalt. De rest van de tuin winterklaar maken kun je prima parallel aanpakken, maar de vijver vraagt om een net iets andere volgorde: eerst opruimen, dan pas de pomp en het filter aanpassen. Wacht je tot het al vriest, dan sta je in de kou een klus te doen die in oktober in een half uur klaar was.
Vroege Vogels van BNNVARA wijst er, gebaseerd op onderzoek van natuurorganisatie RAVON, op dat de meeste schade aan overwinterende dieren niet door de vorst zelf ontstaat, maar door hoe mensen er ondoordacht mee omgaan. Wie nu een uurtje in de vijver steekt, hoeft de rest van de winter niet meer met een hamer naar buiten.